Gids voor ecotoiletten

Bio-toiletten hebben de afgelopen jaren in Duitsland steeds meer aanhangers gekregen. Hun oorsprong gaat terug tot de heropleving van de zelfvoorzieningsbeweging en de permacultuur in het midden van de jaren 70. Geconfronteerd met steeds alarmerender wordende klimaatscenario’s kiezen steeds meer mensen voor een bewuster leven en proberen zij hun dagelijkse gewoonten duurzamer te maken.

De bereidheid om veranderingen door te voeren of bepaalde gewoonten op te geven, gaat vaak verder dan keuzes op het gebied van vervoer of verantwoord consumentengedrag. Steeds meer mensen staan ook stil bij de impact van conventionele toiletten op het milieu en kiezen voor alternatieve systemen zoals bio-toiletten.

Maar wat is een bio-toilet precies en wat onderscheidt het van andere toiletten? In het volgende artikel gaan we op deze vragen in.

De term "bio-toilet" is in zekere zin een verzamelnaam voor twee verschillende soorten toiletten, hoewel ze op één belangrijk punt met elkaar overeenkomen. Het woord "bio", dat tegenwoordig in allerlei verschillende contexten wordt gebruikt, verwijst over het algemeen naar de natuurlijke milieuvriendelijkheid van producten of naar een duurzame productiewijze. Ook de term "bio-toilet" voldoet aan dit criterium. Deze term omvat dan ook alle toiletvarianten die bijzonder milieuvriendelijk in gebruik en daardoor bijzonder duurzaam zijn.

Aan deze bijzondere vereiste voldoen twee alternatieve toiletsystemen: humustoiletten en droogtoiletten, ook wel scheidingstoiletten genoemd. Ook de term scheidingstoilet wordt vaak gebruikt. Dit is echter niets meer dan een toilet dat zonder spoeling werkt. Omdat deze eigenschap zowel voor humustoiletten als droogtoiletten geldt, maken we in het vervolg onderscheid tussen deze twee toiletvarianten.

Zowel humustoiletten als droogtoiletten worden gekenmerkt door een werking zonder water, waardoor ze veel duurzamer en daarmee "biologischer" zijn dan een conventioneel toilet. Wanneer er geen water nodig is, wordt er niet alleen geen water verbruikt, maar hoeft er ook geen kostbare behandeling van zwart water plaats te vinden, zoals bij een conventioneel toilet. Daarnaast bieden zowel humustoiletten als droogtoiletten de mogelijkheid om de uitwerpselen op te vangen, te composteren en uiteindelijk in de vorm van humus terug te geven aan de natuur.

Twee essentiële aspecten van de werking van humustoiletten en droogtoiletten die hen het predicaat "bio" geven, zijn hiermee al benoemd. In het volgende gedeelte leggen we uit waarom het de moeite waard is om voor een bio-toilet te kiezen.

Het belangrijkste argument voor de aanschaf van een droogtoilet zijn ongetwijfeld de voordelen van de werking zonder water. In Nederland bedraagt het gemiddelde waterverbruik 129 liter per persoon per dag. Daarvan wordt slechts 2,6 liter gebruikt voor drinken en koken, terwijl gemiddeld 30,2 liter wordt gebruikt voor het doorspoelen van het toilet. De hoeveelheid water die met een bio-toilet op slechts één dag wordt bespaard, komt daarmee overeen met meer dan elf keer de hoeveelheid water die gemiddeld per persoon per dag wordt gebruikt voor drinken en koken.

De duurzaamheid van droogtoiletten wordt bovendien onderstreept doordat bio-toiletten zonder spoeling werken. Hierdoor voorkomen ze de productie van zwart water, wat niet alleen goed is voor het milieu, maar ook de belasting voor lokale overheden vermindert. Zwart water moet in afvalwaterzuiveringsinstallaties via verschillende complexe processen worden behandeld, waarbij chemische stoffen worden gebruikt. De gemiddelde kosten hiervan bedragen € 4,74 per kubieke meter afvalwater. Dit geld zou door het gebruik van een bio-toilet kunnen worden bespaard en elders nuttiger kunnen worden ingezet.

De werking zonder water zorgt er bovendien voor dat bio-toiletten gebruikers een hoge mate van zelfvoorziening bieden. Doordat er geen water- of rioolaansluiting nodig is, hebben gebruikers maximale vrijheid en flexibiliteit bij het kiezen van de locatie van het bio-toilet. Afhankelijk van de afmetingen en het ontwerp van het model kunnen ze overal in huis of buiten worden geïnstalleerd, waardoor ze ideaal zijn als tuin toilet in kleine tuinen en volkstuinen.

Een ander groot voordeel van bio-toiletten is de mogelijkheid om de opgevangen uitwerpselen te composteren en zo waardevolle voedingsstoffen terug te geven aan de natuur. Bij droogtoiletten verwijst de naam van deze toiletvariant al naar deze functionaliteit, maar ook scheidingstoiletten maken het mogelijk om uitwerpselen te composteren of gedroogde ontlasting om te zetten in waardevolle humus. In hoeverre de twee toiletvarianten verschillen wat betreft hun werking, wordt uitgebreider uitgelegd in ons artikel over hoe een droogtoilet werkt.

Dankzij hun werking verminderen bio-toiletten bovendien op betrouwbare wijze de vorming van geuren of elimineren deze zelfs volledig. De wijdverbreide veronderstelling dat het gebruik van water in een conventioneel toilet geuren vermindert, berust namelijk op een misvatting, want in werkelijkheid is het tegenovergestelde het geval. De belangrijkste oorzaak van onaangename geuren is het feit dat vloeibare en vaste uitwerpselen niet van elkaar worden gescheiden.

Tijdens de daaropvolgende rottings- en afbraakprocessen ontstaat een onaangenaam bijproduct, namelijk ammoniak, dat verantwoordelijk is voor een groot deel van de onaangename geuren. Hoe hoger het vochtgehalte, hoe gunstiger de omstandigheden voor geurvorming.

Bio-toiletten maken het daarentegen mogelijk om de uitwerpselen vanaf het begin te scheiden, zoals bij scheidingstoiletten en droogtoiletten. Hierdoor wordt de vorming van geuren tot een minimum beperkt, wat zorgt voor bijzonder comfortabel gebruik en een doeltreffend antwoord biedt op de vraag waarom onze toiletten geurloos zijn.

Zoals reeds beschreven, worden bio-toiletten allemaal gekenmerkt door hun werking zonder water. Afgezien van deze gemeenschappelijke eigenschap zijn er echter verschillende verschillen in hun werking.

Traditionele humustoiletten verzamelen urine en uitwerpselen in één reservoir, waar deze worden omgezet in voedingsrijke compostgrond. Bij kleinere modellen heeft het opvangreservoir doorgaans een capaciteit van 20 tot 200 liter, waardoor alleen voorcompostering van de uitwerpselen mogelijk is. De volledige omzetting in rijpe compost duurt ongeveer 24 maanden en vereist daarom een groter reservoir. Om direct in het opvangreservoir te kunnen composteren, moet dit een capaciteit van enkele honderden liters hebben.

In dit geval is een goede ventilatie cruciaal. Hoewel zuurstof essentieel is voor het composteerproces, komen bij de afbraak ook gassen en warmte vrij die regelmatig moeten worden afgevoerd. Daarom hebben composttoiletten met een geïntegreerde composteerder een geschikt ventilatiesysteem nodig. Daarnaast hebben deze modellen vaak extra elektrische accessoires nodig, zoals roermechanismen of verwarmingselementen, waardoor ze afhankelijk zijn van een geschikte elektrische aansluiting.

Het gebruik van een traditioneel humustoilet is vergelijkbaar met dat van een conventioneel toilet, met als belangrijkste verschil dat het zonder waterspoeling werkt.

In plaats daarvan wordt na elk gebruik een kleine hoeveelheid strooisel aan de opgevangen uitwerpselen toegevoegd. Dit strooisel helpt vloeistoffen en vocht te binden en minimaliseert geurtjes. Omdat urine en uitwerpselen samen worden opgevangen en het mengen ervan onaangename geuren kan veroorzaken, is een aanzienlijke hoeveelheid strooisel nodig om alle urine effectief te binden.

Daarnaast is een bepaald vochtgehalte noodzakelijk voor een goed verloop van het composteerproces. Te veel vocht kan het afbraakproces echter vertragen en onaangename geuren veroorzaken, waardoor het gebruik van strooisel essentieel is.

Hoewel de uitwerpselen samen met het normale huishoudelijke afval kunnen worden weggegooid, kiezen steeds meer mensen ervoor om te leren hoe ze hun vloeibare en vaste afvalstoffen op de juiste manier kunnen composteren. Daarom hebben we een uitgebreide gids samengesteld over hoe en wat je kunt composteren correct.

Scheidingstoiletten zoals die van TROBOLO onderscheiden zich doordat ze niet alleen volledig zonder water functioneren, maar ook de scheiding van uitwerpselen mogelijk maken. Dankzij een geïntegreerde urinescheider worden urine en uitwerpselen tijdens het gebruik automatisch naar twee verschillende reservoirs geleid.

De urine stroomt naar een vloeistofreservoir aan de voorkant van het scheidingstoilet, terwijl de vaste stoffen in een apart reservoir aan de achterkant worden opgevangen. Dit is bovendien voorzien van een opvangzak of inlay, zodat het opvangreservoir schoon blijft en eenvoudig en hygiënisch kan worden geleegd.

Voor een goede werking van scheidingstoiletten is, net als bij humustoiletten, het gebruik van strooisel onmisbaar.

Na gebruik van het toilet wordt dit echter alleen op de vaste uitwerpselen aangebracht, omdat de urine dankzij het scheidingssysteem apart wordt opgevangen.

Hierdoor is er aanzienlijk minder strooisel nodig dan bij humustoiletten, omdat alleen het vocht van de vaste stoffen en niet dat van de urine hoeft te worden gebonden. Ook bij scheidingstoiletten dient strooisel om onaangename geuren tot een minimum te beperken. In tegenstelling tot traditionele humustoiletten wordt geurvorming echter grotendeels voorkomen doordat vaste en vloeibare uitwerpselen van elkaar worden gescheiden. Het gebruik van een scheidingstoilet is daardoor bijzonder comfortabel.

Zodra het opvangreservoir of de inlay de maximale capaciteit heeft bereikt, kan deze worden verwijderd en geleegd. Hoewel het reservoir of de inlay samen met het huishoudelijke afval kan worden weggegooid, zijn de uitwerpselen zodanig gedroogd dat ze samen met ander organisch afval uit de tuin en keuken kunnen worden gecomposteerd. Wie kiest voor biologisch afbreekbare inlays, kan deze samen met de inhoud zonder problemen aan de composthoop toevoegen. De opgevangen urine kan vervolgens met water worden verdund en als plantenvoeding worden gebruikt of via een permanent aangesloten toilet worden afgevoerd.

Door de vergelijkbare werking van bio-toiletten zijn er ook enkele overeenkomsten wat betreft de accessoires. Naast toiletpapier zijn gebruikers van zowel humustoiletten als scheidingstoiletten aangewezen op het gebruik van strooisel.

Zoals eerder vermeld, hebben scheidingstoiletten echter aanzienlijk minder strooisel nodig dan humustoiletten, omdat de urine niet extra hoeft te worden gebonden.

Voor beide toiletvarianten wordt daarnaast het gebruik van een afzuigsysteem aanbevolen, maar om verschillende redenen. Terwijl een humustoilet met geïntegreerde composteerder noodzakelijkerwijs afhankelijk is van een ventilatiesysteem, bijvoorbeeld om het zuurstofgehalte en de luchttoevoer naar de composteerder te reguleren, dient een afzuigsysteem bij scheidingstoiletten uitsluitend om geuren te verwijderen. Het is daarom aan te raden, maar niet absoluut noodzakelijk.

Tot slot behoren ook vloeistof- en vaste-stoffenreservoirs tot de basisaccessoires van scheidingstoiletten. Voor het vaste-stoffenreservoir zijn daarnaast vervangbare inlays verkrijgbaar, zowel in een conventionele kunststof uitvoering als in een biologisch afbreekbare variant.

Ook het verwijderen van de uitwerpselen is bij bio-toiletten over het algemeen eenvoudig en vereist weinig inspanning. Bij humustoiletten met een opvangreservoir met een beperkte capaciteit moeten de voorgecomposteerde uitwerpselen worden verwijderd zodra het reservoir vol is en worden overgebracht naar een voldoende grote composteerder, waar ze het volledige afbraakproces kunnen doorlopen.

Bij humustoiletten met een geïntegreerde en voldoende grote composteerder komt deze stap te vervallen en is het dus ook niet nodig om de uitwerpselen afzonderlijk af te voeren. Bij scheidingstoiletten zijn de intervallen voor het legen van het vaste-stoffenreservoir voornamelijk afhankelijk van het type inlay dat wordt gebruikt. Terwijl kunststof inlays over het algemeen pas hoeven te worden vervangen wanneer ze hun maximale capaciteit hebben bereikt, moeten composteerbare inlays na ongeveer een week worden vervangen. Anders begint het afbraakproces al in het reservoir.

Tot slot kunnen kunststof inlays eenvoudig samen met het huishoudelijke afval worden weggegooid of worden geleegd in de eigen composteerder. Biologisch afbreekbare inlays kunnen volledig aan de compost worden toegevoegd.

Het schoonmaken van een bio-toilet beperkt zich doorgaans tot het afnemen van de oppervlakken van de toiletzitting met een vochtige doek en verschilt wat dat betreft niet van het reinigen van een conventioneel toilet. Bij scheidingstoiletten is de schoonmaakinspanning dankzij de vervangbare inlays van het vaste-stoffenreservoir nog geringer en daarmee zelfs kleiner dan bij een conventioneel toilet.

Omdat de vaste uitwerpselen uitsluitend in contact komen met de inlays, bestaat het schoonmaken van het vaste-stoffenreservoir simpelweg uit het verwijderen en weggooien van de opvangzakken. Dit kan in slechts enkele eenvoudige stappen worden uitgevoerd.

Dankzij de werking zonder water en de daarmee gepaard gaande zelfvoorziening kunnen bio-toiletten zeer flexibel worden gebruikt. Omdat er geen water- of rioolaansluiting nodig is, zijn ze zowel geschikt voor gebruik binnenshuis als, in het bijzonder, buitenshuis. Met uitzondering van modellen met een geïntegreerde composteerder, die vanwege de omvang van de reactor voldoende vloeroppervlak nodig hebben, vooral bij installatie binnenshuis, is de keuze van de locatie voor een bio-toilet dus zeer flexibel. Dankzij hun bijzondere werking en onafhankelijkheid van de bovengenoemde aansluitingen zijn ze bovendien bijzonder geschikt voor locaties waar geen aansluiting op het riool beschikbaar is.

Bio-toiletten zijn daarom ideaal voor gebruik op de volgende plaatsen:

• kleine tuinen of volkstuinen,
• hondenscholen,
• kinderdagverblijven,
• maneges,
• weekend- en vakantiehuizen,
• stacaravans,
• campers,
• en boten.

De enige beperking bij de keuze van de locatie is dat het afzuigsysteem van sommige modellen elektrisch wordt aangedreven, waardoor een bestaande elektrische aansluiting noodzakelijk is.

De bovenstaande informatie laat zien op welke uiteenlopende manieren bio-toiletten kunnen worden gebruikt en hoe doordacht en duurzaam hun werking is. Hieronder worden de belangrijkste voor- en nadelen van de aanschaf van een bio-toilet uiteengezet.

Voordelen

• Waterloos: Er is geen aansluiting op het riool nodig.
• Zelfvoorzienend: De onafhankelijkheid van water- en rioolaansluitingen biedt maximale vrijheid bij het kiezen van de locatie van het bio-toilet.
• Sluiten van de nutriëntenkringloop: Door de opgevangen uitwerpselen te composteren, kunnen deze uiteindelijk worden omgezet in rijpe en voedingsrijke compost, die vervolgens over sierplantenbedden kan worden verspreid. Zo worden voedingsstoffen die eerder via voedsel zijn opgenomen, teruggegeven aan de bodem en wordt de nutriëntenkringloop gesloten.
• Duurzaam: Bio-toiletten besparen dagelijks tientallen liters water en voorkomen bovendien de vorming van zwart water.
• Hygiënisch: De kunststof en houten zittingen kunnen eenvoudig en hygiënisch worden gereinigd. Het legen van het vaste-stoffenreservoir kan in slechts enkele eenvoudige stappen worden uitgevoerd.
• Geurloos of geurneutraal: Strooisel en een afzuigsysteem verminderen de geurvorming bij humustoiletten op betrouwbare wijze. Bij scheidingstoiletten kunnen geuren dankzij het scheidings- en afzuigsysteem zelfs volledig worden geëlimineerd.
• Vrij van chemicaliën: De afbraak van vaste en vloeibare uitwerpselen vindt op natuurlijke wijze plaats en wordt niet belemmerd door milieubelastende stoffen.

Nadelen

• Lange composteringstijd: Meestal zijn twee kalenderjaren nodig voordat de uitwerpselen volledig zijn omgezet in rijpe compost.
• Ruimte-intensief: Bio-toiletten met een geïntegreerde composteerder vereisen een opvangvolume van enkele honderden liters en nemen daardoor relatief veel ruimte in beslag.
• Elektriciteitsaansluiting of extra kosten: Sommige modellen maken gebruik van een elektrisch afzuigsysteem en vereisen daarom een geschikte aansluiting. Grote composteerreactoren hebben bovendien extra elektrische accessoires nodig, wat de totale kosten verhoogt.

Naast hun werking zonder water en daarmee hun duurzaamheid zijn bio-toiletten vooral aantrekkelijk vanwege de mogelijkheid om uitwerpselen te composteren, hetzij direct in een geïntegreerde composteerder, hetzij decentraal in een daarvoor bestemde composteerder. Door vaste en vloeibare uitwerpselen te composteren, kunnen de daarin aanwezige voedingsstoffen in de vorm van waardevolle humus aan de bodem worden teruggegeven, waardoor de nutriëntenkringloop wordt gesloten.

Bio-toiletten kunnen op veel verschillende plaatsen worden gebruikt en zijn niet beperkt tot buitenlocaties waar het gebruik van een conventioneel toilet door het ontbreken van de benodigde aansluitingen niet mogelijk is. Ze kunnen ook binnenshuis worden gebruikt als milieuvriendelijk alternatief voor conventionele toiletten en bieden daarbij tal van voordelen.

Vooral scheidingstoiletten zoals die van TROBOLO zijn interessant voor gebruik binnenshuis. Het betrouwbare scheidingssysteem beperkt de vorming van geuren namelijk tot een minimum en is hierin aanzienlijk effectiever dan een conventioneel toilet.

Bovendien is het schoonmaken van een scheidingstoilet dankzij het hygiënisch en eenvoudig legen aanzienlijk minder tijdrovend dan het schoonmaken van een conventioneel toilet. Bio-toiletten zijn daarom niet alleen een duurzaam alternatief voor conventionele toiletten, maar bieden ook tal van voordelen in het dagelijks gebruik en zijn bovendien een keuze waar Moeder Natuur je dankbaar voor zal zijn.